از جملهء نخستين آثارى كه در قرن چهارم هجرى قمرى به زبان فارسى در زمينهء جغرافيا تأليف شده ، كتاب حدود العالم ( تأليف در سال 372 ) است . بنا به گفتهء مينورسكى ، مؤلف كتاب بر مبناى نقشه‌اى متقدم احتمالا شكل اصلاح شدهء نقشه‌هاى ابو جعفر خازنى را مجددا اصلاح كرده و بهبود بخشيده است ، ولى نقشه‌اى كه صاحب حدود العالم بر روى آن كار كرده در دست نيست . بعيد نيست كه به روش مكتب بلخى بوده است . مينورسكى معتقد است كه اين كتاب پيشگفتارى است بر نقشه‌اى جغرافيايى كه نويسنده بارها بدان اشاره مىكند . متأسفانه هيچ نشانى از اين نقشه در دست نيست . « 1 » مقدسى سرزمينهاى اسلامى را به چهارده بخش يا ايالت تقسيم و نقشهء جداگانهء هر قسمت را تهيه كرده است . او در اين نقشه‌ها ، نشانه‌ها و روشهايى را براى نمايش ناهمواريهاى زمين به كار برده تا براى همگان بدرستى قابل درك باشد . جاده‌ها را به رنگ سرخ ، سواحل حاصلخيز را زرد ، درياهاى نمك را سبز ، رودخانه‌هاى مشهور را آبى و كوههاى اصلى را خرمايى رنگ كرده است . « 2 » در قرن پنجم ابو ريحان بيرونى مفاهيم تازه‌اى در جغرافياى طبيعى وارد كرد كه بعدها منجر به نوآوريهاى مسلمانان در نقشه‌هاى جغرافيايى دنيا شد . بيرونى نخستين كسى است كه نظريه ارتباط اقيانوس هند را با اقيانوس اطلس از راه تنگه‌هايى در جنوب جبل القمر ( در افريقاى مركزى با قلهء معروف كليمانجارو ) و سرچشمه‌هاى رود نيل مطرح كرد . بسيارى از جغرافيادانان و نقشه‌نگاران بعدى از نظريه بيرونى پيروى كرده‌اند . در قرن پنجم هجرى قمرى ، محمود كاشغرى نقشهء غريبى از عالم بر مبناى زبانشناسى كشيد كه در آن نواحى ترك زبان را نشان مىداد . وى در اين نقشه ، كاشغر را مركز عالم قرار داده و منطقهء هفت رودخانه ( يدّى صو « سو » ) و شهر بلاساغون را در اطراف آن آورده . اعتبار و اهميت اين نقشه به لحاظ نشان دادن جايگاه قبايل ترك

--> ( 1 ) . همان ؛ ص 41 . ( 2 ) . همان ؛ ص 40 .